ΑΝΤΩΝΗΣ Π. ΑΡΓΥΡΟΣ
1.-Οι Ανεξάρτητες Αρχές είναι ενταγμένες στο νομικό πρόσωπο του Κράτους δηλαδή κατά την κατά το Σύνταγμα διάκριση των εξουσιών(άρθρο 26) στην εκτελεστική λειτουργία του Πολιτεύματος που σαφώς διακρίνεται την δικαστικής λειτουργίας.
Οι Ανεξάρτητες Αρχές διακρίνονται σαφώς α)σε Συνταγματικά Κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Αρχές(Ν.3051/2002, Ν. 4055/2012,Ν. 4139/2013και β) τις Ανεξάρτητες Αρχές που ρυθμίζονται από την κοινή νομοθεσία.
Οι Ανεξάρτητες Αρχές αποτελούν όργανα (συλλογικά ή μονοπρόσωπα) των οποίων τα μέλη απολαύουν προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας κατά την άσκηση των καθηκόντων τους και δεν επιλέγονται με ειδική διαδικασία χωρίς την υπηρέτηση των αρχών της διαφάνειας(αυτή την στιγμή κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι υποψήφιος, τα προσόντα του, σε ποια αρχή ,ποιοι επιλέγονται ποιοι απορρίπτονται κλπ.) Δεν τελούν σε καμία ιεραρχική σχέση προς τα άλλα κρατικά όργανα. Οι πράξεις τους υπόκεινται μόνο σε δικαστικό και κοινοβουλευτικό έλεγχο[1] Τα μέλη Των Ανεξάρτητων Αρχών διαθέτουν προσωπική και λειτουργική ανεξαρτησία έναντι της εκτελεστικής λειτουργίας, ενώ ο κοινοβουλευτικός έλεγχος που ασκείται δημιουργεί ενίοτε προβλήματα στην Ανεξαρτησία τους και σε κάθε περίπτωση δεν είναι αποτελεσματικός.
2.-Στο άρθρο 101Α του Συντάγματος, το οποίο προστέθηκε με το από 6.4.2001 Ψήφισμα της Ζ΄ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων (Α΄ 84/17.4.2001), ορίζονται τα εξής: «1. Όπου από το Σύνταγμα προβλέπεται η συγκρότηση και η λειτουργία ανεξάρτητης αρχής, τα μέλη της διορίζονται με ορισμένη θητεία και διέπονται από προσωπική και λειτουργική ανεξαρτησία, όπως νόμος ορίζει. 2. (όπως αντικαταστάθηκε με το από 25.11.2019 Ψήφισμα της Θ΄ Αναθεωρητικής Βουλής – Α΄ 211/24.12.2019) …
Τα πρόσωπα που στελεχώνουν τις ανεξάρτητες αρχές πρέπει να έχουν τα ανάλογα προσόντα, όπως νόμος ορίζει. Η επιλογή τους γίνεται με απόφαση της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής. Η απόφαση λαμβάνεται με πλειοψηφία των τριών πέμπτων των μελών της. Η θητεία των μελών των ανεξάρτητων αρχών παρατείνεται έως το διορισμό νέων μελών. …».
Είναι αλήθεια ότι στην εφαρμογή της η διάταξη που επιδιώκει την κατά το δυνατόν ομοφωνία της Βουλής δεν απέδωσε τα αναμενόμενα και στην πραγματικότητα λειτούργησε αρνητικά, με το δεδομένο ότι δεν προέκυψαν στην εφαρμογή συνήθως συγκλήσεις και η επιλογή της συνθέσεως των Ανεξαρτήτων Αρχών κατέστη «σημείο αντιλεγόμενο»[2]. Μερικοί αναζητούν την αιτία στην κοινοβουλευτική διαπάλη. Το ζήτημα όμως στην πραγματικότητα αφορά προεχόντως :
α) την έλλειψη διαφάνειας
β) την έλλειψη απολογισμού-λογοδοσίας
γ) την έλλειψη ορθού συστήματος επιλογής, ζητήματα που δεν απαιτούν συνταγματική αναθεώρηση ,αλλά μπορούν να επιλυθούν με κοινό νόμο. Τέτοιες προσπάθειες έγιναν(υπήρξε και σχέδιο νόμου) ,αλλά απέτυχαν λόγω κυρίως της υπονόμευσης- αντίδρασης των μελών των ιδίων των Αρχών που φοβούνται την υποβάθμιση τους και τους κινδύνους υπονόμευσης της Ανεξαρτησίας τους.
3.-Καταρχήν επιδιώκεται και ορθά οι Αρχές να λειτουργούν σαν αντίβαρο του Κράτους με αντικειμενικότητα και αμεροληψία.
Η αρχή της αμεροληψίας των διοικητικών οργάνων, η οποία αποτελεί ειδικότερη έκφανση της συνταγματικής αρχής του Κράτους Δικαίου(ΣτΕ2318/2007) προϋποθέτει όργανα (και ιδίως των Ανεξαρτήτων Αρχών) που είναι αποκομμένα απο τους επηρεασμούς της πολιτικής εξουσίας. Και ερωτάται κανείς όταν για τον επιλογή-διορισμό των προσώπων αυτών επιδιώκεται «σύγκλησή» των πολιτικών δυνάμεων, τότε δεν μπορεί να υπηρετείται η «Ανεξαρτησία»[3] η δε πρόταση γίνεται μέσω του αρμοδίου Υπουργού και σχεδόν πάντοτε στα πλαίσια του κομματικού ανταγωνισμού .Θεωρώ λοιπόν ότι η αλλαγή του τρόπου επιλογής στο υψηλότερο επίπεδο διαφάνειας της διαδικασίας είναι επιβεβλημένη
- Α) Προηγείται για κάθε Αρχή δημόσια προκήρυξη με τα ειδικά προσόντα που απαιτούνται ένα χρόνο προ της λήξεως της θητείας με δημόσια πρόσκληση των υποψηφίων αναγνωρισμένου κύρους
- Β) Καταρτίζεται από την Βουλή κατάλογος των υποψηφίων με έλεγχο των προσόντων, ο κατάλογος δημοσιοποιείται
- Γ)Η Ολομέλεια της Βουλής αποφαίνεται με μυστική ψηφοφορία για τον κατάλογο των υποψηφίων
- Δ) Η επιλογή των μελών θα γίνεται απευθείας από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας[4] εκ του καταλόγου της προτάσεως της Βουλής.
Μ ‘αυτόν τον τρόπο θα ενισχυθεί η δημοκρατική νομιμοποίηση των Ανεξαρτήτων Αρχών με την επιλογή προσώπων ευρύτατης αποδοχής που θα στελεχώσουν όργανα που έχουν ως αποστολή, μεταξύ άλλων, την επίβλεψη και την ρύθμιση κρίσιμων τομέων. Θα αποφευχθεί «να υπηρετούν» τα μέλη αυτά ισχυρούς οικονομικούς-πολιτικούς παράγοντες αφού η δημοσιοποίηση του καταλόγου θα υπηρετήσει την αξιοκρατία και την διαφάνεια.
Η «εικόνα» της Βουλής κατά την επιλογή των μελών των Ανεξάρτητων Αρχών και των δικαστικών λειτουργών για την ηγεσία της Δικαιοσύνης, με ερωτήσεις που κάθε άλλο παρά επιδιώκουν την ανίχνευση των προσόντων και της προσωπικότητος του ερωτωμένου, δημιουργεί στους πολίτες(τ αισθήματα απογοήτευσης για το κύρος και την λειτουργία που επιτελείται(το ίδιο δυστυχώς με την περίπτωση της εικόνας των εξεταστικών επιτροπών της Βουλής) και δεν εξασφαλίζει την αμερόληπτη κρίση του πολιτικού συστήματος.
Όμως δεν αρκεί η διαυγής διαδικασία επιλογής με τον κανόνα της εξειδίκευσης, επιβάλλεται και η διαφάνεια και λογοδοσία των δράσεων και του απολογισμού της αρχής.
Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο πρέπει να προβλεφθεί η πλήρωση για τις μη συνταγματικά κατοχυρωμένες Ανεξάρτητες Διοικητικές Αρχές, ο κοινός νομοθέτης στην πράξη πρέπει να εναρμονίζεται με τις επιταγές της διάταξης του άρθρου 101Α του Συντάγματος ως προς την ρύθμιση της προσωπικής και λειτουργικής ανεξαρτησίας, το ορισμένο της θητείας και την ανάδειξη μελών με τα ανάλογα απαιτούμενα προσόντα και εξειδίκευση. Πρέπει να αποτελέσει κώλυμα εκλογιμότητάς για την επομένη βουλευτική περίοδο η ιδιότητα μέλους Ανεξάρτητης Αρχής, όπως και ταυτόχρονη άσκηση οποιουσδήποτε επαγγέλματος.
Η ζωή μας,με την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς τις αναγκαίες ασφαλιστικές δικλείδες οδεύει νομοτελειακά σε πλήρη απομάκρυνση από τις Αρχές του Νομικού μας Πολιτισμού, οπότε τίθενται ζητήματα που αφορούν την λειτουργία του Δημοκρατικού μας Πολιτεύματος. Χρειάζεται άμεση παρέμβαση προς συμπλήρωση των άρθρων 5 και 5Α του Συντάγματος με άρθρο 5β, για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στην ισορροπία των εξουσιών στο ψηφιακό περιβάλλον] από την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης.
4.-Ο Συνταγματικός νομοθέτης πρέπει να αναθεωρήσει το άρθρο 101Α του Συντάγματος:
α)να καθορίσει με τις σημερινές συνθήκες, τις Συνταγματικά προβλεπόμενες Αρχές, επιβάλλοντας την ενοποίηση ή συγχώνευση εκείνων που είναι αναγκαίες.,
β) να περιοριστεί η δυνατότητα του κοινού νομοθέτη να ιδρύει ανεξάρτητες αρχές. Η εισαγωγή μιας τέτοιας ρύθμισης θα θέσει φραγμό στην μετακύληση αρμοδιοτήτων από την Κυβέρνηση προς τις ανεξάρτητες αρχές και θα συμβάλει στην διαφύλαξη της αρχής της διάκρισης των εξουσιών.
γ) να θέσει τις προϋποθέσεις της ανεξάρτητης λειτουργίας των Αρχών ,με την διαφύλαξη των αρχών της λογοδοσίας και διαφάνειας που πρέπει να τις διέπουν.
δ) Να προσθέσει διάταξη 5Β στο σύνταγμα[5] για την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και του δημοκρατικού Πολιτεύματος, από τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης, πράγμα για το οποίο υπάρχει επιφύλαξη λόγω της φύσεώς της ΤΝ[6].
Οι Ανεξάρτητες Αρχές συνιστούν, παράλληλα και όχι αντίθετα με τη δικαστική λειτουργία, θεσμικά αντίβαρα. «Η νομολογία του ΕΔΔΑ θεωρεί τις ανεξάρτητες αρχές ως ισοδύναμες με τα δικαστήρια για την προστασία των δικαιωμάτων»(Κώστας Μενουδάκος )
5.Η τεχνητή νοημοσύνη. μαζί με την επανάσταση που φέρνει σε όλα τα ζητήματά. φέρνει την επιτακτική αναγκαιότητα της ίδρυσης μιας συνταγματικά κατοχυρωμένης ανεξάρτητης αρχής, η οποία θα ρυθμίζει τους όρους και την λειτουργία της τεχνητής νοημοσύνης με στόχο την διασφάλιση των ατομικών ελευθεριών μας και την επίλυση «ηθικών διλημμάτων» και ζητημάτων δεοντολογίας από τη χρήση. τεχνητής νοημοσύνης. Το έργο αυτό πρέπει να έχει μια ενιαία Αρχή και όχι με τον κατακερματισμό και την αλληλοεπικάλυψη από (α) την ΑΠΔΠΧ, (β) το ΣτΠ, (γ) τη ΑΔΑΕ και (δ) τη Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ),όπως καθόρισε το Υπουργείο ψηφιακής διακυβέρνησης[7]
ΑΝΤΩΝΗΣ Π.ΑΡΓΥΡΟΣ
[1] Βλ. Σπανού Κ. « Ανεξάρτητες Αρχές : Κρίση , Μετεξέλιξη ή Αναβάθμιση του πολιτικού συστήματος», στο Ξ. Κοντιάδη – Χαρ. Ανθόπουλου « Η Κρίση του Ελληνικού Πολιτικού Συστήματος», εκδ. Παπαζήση (2008).
[2] Αλιβιζάτος Ν. «Ο Αβέβαιος Εκσυγχρονισμός και η θολή συνταγματική αναθεώρηση» εκδ. Πόλις (2001), σελ.223
[3] Βλ.Αλιβιζάτος Ν. « Η προσφορά των Ανεξάρτητων Αρχών και οι προϋποθέσεις αποτελεσματικής λειτουργίας τους», στο Ν. Φραγκάκη «Οι Ανεξάρτητες Αρχές στη Σύγχρονη Δημοκρατία», Ελληνικό Κέντρο Ευρωπαϊκών Μελετών και Ερευνών, εκδ. Αντ. Ν. Σάκκουλα (2008)
[4] Βλ. Αλιβιζάτος Ν. , άρθρο « Μια αναθεώρηση για τα στοιχειώδη» στην Εφημερίδα Η Καθημερινή , 21/9/2014 και www. constitutionalism.gr και
Αλιβιζάτος Ν. , άρθρο «Άποψη: Αναθεώρηση του Συντάγματος : 5+1 προτάσεις για τα βασικά» στην Εφημερίδα Η Καθημερινή 26/3/2018
[5] Ευρ. Στυλιανίδης, «Πρόταση για την Τεχνητή Νοημοσύνη ενόψει της Αναθεώρησης του Ελληνικού Συντάγματος», σε: Ευρ. Στυλιανίδη (επιμ.), Τεχνητή Νοημοσύνη: Ανθρώπινα Δικαιώματα, Δημοκρατία & Κράτος Δικαίου, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, 2025, σ. 633 επ
[6] Βλ (1)Φ. Παναγοπούλου, Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΕΕ/2024/1689, Artificial Intelligence Act, AI Act): Μια πρώτη Συνταγματο-ηθική θεώρηση, Σειρά: Μονογραφίες (20), ηλεκτρονική έκδοση, εκδ. Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου, Ίδρυμα Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου, 2025, σε ιστότοπο του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου: https://www.epoliteia.gr/wp-content/uploads/2025/10/Artificial-Intelligence-Act.pdf (τελευταία προσπέλαση: 15.11.2025)
(2)Φ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή, Τεχνητή νοημοσύνη: ο δρόμος προς έναν ψηφιακό συνταγματισμό. Μια ηθικο-συνταγματική θεώρηση, Επετηρίδα φιλοσοφικής έρευνας δια-ΛΟΓΟΣ, Σειρά: Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη / Μελέτες (93), εκδ. Παπαζήση, 2023
[7] Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Οι Αρχές προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων σε σχέση με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης στην Ελλάδα, Αθήνα, 12 Νοεμβρίου 2024, σε: https://www.mindigital.gr/archives/6901
